भाव

                           भाव  

     भाव म्हणजे मोल वस्तूंचे        
     भासता उणीव मुल्य चढे
      असता मुबलक उतरे भाव
      अर्थ शास्त्राचा नियम खास    
                       भाव दिसे अर्थतंत्रात          
     
  दडला भाव नर्तन-चित्रात
  साकार होई तो कला दर्शनात
  होता  भावपूर्ण   अभिनय              
  मूर्तीमंत   तो उतरे कलेतून
                            भाव वसे हर-एक कलेत
 
  शब्दा विना कळते सारे  
   घडे संवाद दोन जीवात        
  भाव नजरेने  सांगे मनीचे      
  भाव वसती जे अंतरंगात
                        चेहरा सांगे भाव क्षणात

धन दौलत नकोस तयास
नकोच व्रत  वैकल्याचा भार
हवा नजराणा भाव भक्तीचा
भोळ्या भावाचा सदा भुकेला
             देव पाही भाव भक्तात

प्रेमळ भाव आईचे हृदयी
वडीलांचे ठायी उदात्त भाव
सदा निरागस बाल्याचे दिसती
 शांत निर्मळ प्रसन्न भाव
                         प्रभो ,दिसती तव नयनात
                                                           

   वैशाली वर्तक    29/1/'17

रहस्य

1.    रहस्य    

मनात येतात राहून राहून
महा-भारतातील, काही रहस्य

     कुमारीवस्थेत कुंतीस, कैसे मिळाले मातृत्व?
     दुर्वांसांच्या श्लोकात, कोणते गुढ सामर्थ्य ?
     करिता मंत्रोच्चार कुंतीने ,सूर्य देव झाले प्रसन्न
     अन् जन्मास आले, तेजस्वी पूत्र कर्ण
                                 मनात येतात राहून राहून.....
     दुर्योधनाने कणकनीतिने रचिली एक नामी युक्ती
     पांडवाचा नाश करायास लढविली कूटील बुद्धी
     बांधूनिया लक्षागृह ,पाठविले तयांना वारणावतवनी
     परि ,पांडव निघाले कुशलक्षेम, जळत्या लक्षागृही
                                 मनात येतात राहून राहून......
       होते जरी पितामह, राज-सभेत  हजर
       दुःशासनाने मांडिले ,पांचालीचे वस्त्र हरण
       का हतबल पितामह ,पाहूनी त्या दुष्कृत्यास
       कैसे पुरविले वस्त्र सख्याने, तिच्या लज्जारक्षणास
                               मनात येतात राहून राहून.......
        एकच तुळसी पत्र, सेवन करिता माधवाने
        शिष्यांसह दुर्वांस मुनी, परतले समाधानाने
        न भक्षिता अन्न कण, झाले संतृप्त भोजनाने
       काय गुढ होते असे , द्रौपदी च्या थाळी मधे.
                                मनात येतात राहून राहून
                                महाभारतातील काही रहस्य
                         
                                                                                       
   

.

bhel

                                                      bhel 

   1      अग , चल ना ग अर्चना,हा पहा . भगिनी समाजाचा आनंद मेळा लागला आहे . चल जाऊ या आत  खादाडीला .

   2      हो चालेल , जाऊया की .
   1      अग बाई ! किती ही गर्दी .आणि तो कोणता स्टॉल आहे ग ? अतीच गर्दी आहे ना?
   2      अग तो ना ?' मुंबई भेळ"  अग भेळ म्हटले की गर्दी असणारच
   1      हो sss हो . ना भेळ पदार्थच असा कीं पोटभर   जेवण झाले असेल तरी भेळ ची एखादी डिश खायला काहीच हरकत नसते .
   2      अग रामकृष्ण परमहंसांचे आहे ना उदाहरण .त्यांचे जेवण झाले होते .मला आता काही नको म्हटले .पण त्यांच्या शिष्यांनीं जिलबीची डिश समोर 
           धरली ,तर त्यांनी चक्क जिलबी घेतली की  व त्यांना विचारले तर म्हणाले
   1      हो माहित आहे मला ते .  मी पण वाचले आहे . ते म्हणाले कि कलकत्यात रस्त्यात तुफान गर्दी पण  गव्हर्नरची गाडी आली तर गर्दी   आजूबाजूला होऊन
           त्यांची गाडी पुढे निघून जाते ,तसेच जिलबीचे आहे . आवडती वस्तू म्हटली कि पोटात जागा होतेच
   2      हं म्हणजे !त्या भेळला पण भर पेट असता जागा होते तर .
   1     हो ना अर्चना भेळ पदार्थच मुळात रुचकर , नुसता तोंडाला चव नाही तर भूक चालविणारा पदार्थ आहे
   2      खरच ग . चुरमुरे कुरमुरे त्यात वाफविलेल्या बटाट्याचे तुकडे ,बारीक चिरलेला टॉमेटो, ,मैद्याच्या पूरीचे तुकडे , फरसाण व त्यात आंबट  गोड
           चिंचेची चटणी आणि चवीला ,पुदिना हिरव्या मिरचीची तिखट चटणी ,व या तयार मिश्रणावर बारीक चिरलेला कांदा व वरून बारीक भरभुरलेली
           बारीक शेव
    1     अग थांब  आणि वर लालबुंद डाळिंबाचे दाणे
    2     काय शोभिवंत दिसते ना भेळ? नुसते वर्णन एकूण तोंडास पाणी सुटले ना ?
    1     खर च "भेळ " म्हणजे मिश्रण .
    2     हो ना . निवडक पदार्थांचे योग्य प्रमाणात मिश्रण म्हणजे भेळ .
    1     तसे  पाहिले तर स्वयंपाक कृतीत  पण अनेक पदार्थांचे मिश्रणच असते ना .  
    2     हो व त्या विविघ खाद्य पदार्थांच्या मिश्रणाने खाद्य पदार्थ तयार होतो .
    1     आणि हो पदार्थास चव आणण्यात अनेक मसाल्यांच्या पदार्थाची म्हणजे लवंग ,तमाल पत्र  दालचिनी वगैरे मसाल्यांचे एकत्रीकरण करून  अथवा
            गरम  पदार्थांचीभेळ करून मग ते तयार मसाले खाद्य पदार्थाची रसना वाढवण्यास मदत रूप होतात ,
    2      एवढेच काय भौतिक शास्त्रात पहा ना . धातूंच्या मिश्रणात दोन व अधिक धातूंचे एकत्रीकरणाने  व भेळ  करून धातू बनते .
    1       आणि त्या धातूचे वाहतुकीच्या साधनात , औद्योगिक क्षेत्रात अनेक ठिकाणी वापरण्यात येतात .
    2      आणि अग रसायन शास्त्रात तर निव्वळ अनेक घटकांची भेळच असते . अनेक घटकांचे मिश्रण करून रसायनिक पदार्थ तयार होतात.
    1      हो ना साबण औषधे , कॉस्मेटिक ,पेस्ट ,मंजन पावडर वगैरे काय . तसेच रंगात नाही का तेल व इतर प्रवाही घटकांच्या मिश्रणाने रंग बनतात
    2      अग हो ना प्रवाही पदार्था  वरून आठविले की नैसर्गिक प्रवाही पदार्थ पाणी पहा ना . ते पण  हैड्रोजन व ऑक्सिजन वायूंचे मिश्रण आहे ना
    1      हो त्याच प्रमाणे इतर वायूंचे विघटन केले तर कळते त्यात पण दोन व अधिक घटकांची भेळ / मिश्रण च आहे .
    2     म्हणजे नैसर्गिक पदार्थ पण योग्य प्रमाणात भेळ  व मिश्रण स्वरूपात आहेत
    1     अग कापड उद्योगात पण भेळ असतेच की .सुती  व सिंथेटिक धाग्यांचे मिश्रण असतेच ना व जेव्हा असे मिश्रण नसते तेव्हा संपूर्ण वा प्युअर सिल्क
    2      अथवा पूर कॉटन  असे लेबल लावतात ,
    1      सूर्य प्रकाशाचे किरण पावसाच्या थेंबातुन पसार होते तेव्हा त्या प्रकाशाचे पृथकरण  होऊन सप्तरंगी इंद्रधनुष्य दिसते. म्हणजे सूर्याचा च प्रकाश . सूर्य
           किरण  पण सात रंगाचे मिश्रण व भेळ च आहे ना
    2     एवढेच  काय वैशाली आपले शरीर नाही का पंच महाभूतांचे योग्य प्रमाणात मिश्रण होऊन बनले आहे ना . जरा  समतोलता कमी जास्त झाली
           तर आरोग्याचे तंत्र बिघडते .
    1    हो तर खर् च  आहे . आपण बोलतो, लिहितो ,भाष्य करतो. त्यात शब्दांचा योग्य समूह असतो , त्यात पण योग्य शब्दांचे एकत्रीकरण करून जोड
           शब्द तयार होतो. हे जोड शब्द वा शब्दांचे मिश्रण , भाषेचा दर्जा वाढवितात  त्या त्या भाषेच्या व्याकरणात भर करतात.  भाषेला समृद्ध करतात
            नाही का ?
    2     हो ना पंच पाळे , त्रिमूर्ती , नवरात्री ,वगैरेजोड शब्द  भाषेच्या व्याकरणात , समास तयार करतात , तसेच अनेक शब्दास एक शब्द देऊन जसे
           गजानन - ज्याचे मुख गजासारखे आहे , मिनाक्षि -जिचे डोळे माशा प्रमाणे आहेत असे समास जोडशब्द  व शब्दांचे मिश्रण /भेळ  असते
           जिच्याने भाषे दर्जा उंचवितो , वाढतो
     1    हो म्हणजे भेळ सर्वत्र असते तर . म्हणजे भे आणि ळ  यात मात्र स  अक्षर नसावे , नाहीतर भेसळ शब्द तयार होतो  . व ती मात्र योग्य नाही
     2    हो ना जसे बांधकामात रेती सिमेंट चे योग्य प्रमाणात भेळ केली पाहिजे नाहीतर बांध काम कच्चे होते ,
     1    सोनाराने सोन्याचे दागिने बनविताना त्यात तांबे चांदी चे प्रमाण योग्य नाही ठेविले तर सोन्याचा कस कमी होतो. कारण दागिने बनवितांना तांबे टाका
           वेच लागते . पण सोन्याच्या कास कडे पण पाहिले पाहिजे .
    2    अग येतेच काय खाद्य पदार्थात टीप कागद ,ब्लॉटींग पेपरचा क्रीम म्हणून वापर करणे . तो छोटुमल मोटुमल नाही का लस्सीत वापर करावयाचा
           मग पकडला गेला . तसे नसावे
    1    हो ना लाकडाचा भुसा मसाल्याच्या पदार्थात वापरणे , खाण्याच्या रंगात भेसळ करणे , ती भेळ नव्हे ती तर भेसळ आहे जी योग्य नाही
    2    हो ना  म्हणजे सर्व क्षेत्रात भेळ आहे पण  भेसळ नसावी
    1    तेव्हा ज्या ज्या क्षेत्रात भेळ करतांना  मिश्रण करतांना मानवाने थोडी नितीमत्तेची , पदार्थाच्या वा  उत्पादनाच्या गुणवत्तेची चाड ठेवली पाहिजे
    2    हो म्हणजे प्रत्येक क्षेत्रात  सुखद , सात्विक , चवदार, सकस  कसदार , पोषक पदार्थांची . उत्पादनाची  उत्तम भेळ अनुभवता येईल  नाही का .
    

सार

                       सार
दोन अक्षरी  शब्द , "सार "असे साधा
जैसा  वापरावा ,  होतसेअर्थ तयाचा.

आहारात उत्तम, रुचकर असे  हे सार
 सेवनात अपूर्ण  भासे, "सार " विणाचे ताट.

गुलाबीसर रंगाची , न्यारी  "सार "ची वाटी,
ताटाची शोभा वाढवी, सदा शाही थाटाची .

सार पेय असे, चवदार अन् गुणकारी
भूक  मंदावता ,आठव होई, खास तयाची

पाश्चात्त्य जेवणात , सरसावे स्टार्टर म्हणोनी
हलके पाचक गुणांचे , वैद्य सुचविती आवर्जूनी.

काढोनिया सकल ,सत्व गुण ,जिन्नसाचे
बनते सात्विक असे, "सार" तया चे

भाषेत शब्द ,"सार" सांगतो, वृत्ताचा सारांश
तात्पर्य म्हणोनि, "सार"  वसे "इसाप" कथेत.

जीवन जगण्यात सुध्दा "सार" महत्वाचे,
समजून उमजून घ्यावे ,"सार" जीवनाचे.

दासरामांनी लिहिले , बोधपर श्लोक मनाचे
कथिले तयात मनाला , कसे वागावे, जीवनाते

होता  विमुख पार्थ रणीं, धरी विषाद मनात
सांगे श्रीकृष्ण तयाला , "जीवन सार", रणांगणात.

उमजले जयांना, खरे गमक जीवनाचे
हा अर्थ "सार" चा वसतो, अध्यात्मकाते.
.
                                                           वैशाली वर्तक

ઠંડો પાણીનો પ્યાલો

                                                               ઠંડો પાણીનો પ્યાલો
             માર્ચ મહિનાની 31 હતી, ગરમી થી જીવ  ઘબરાતો હતો। હું બેન્કે  આવી પોહંચી. આજે  સર્વિસનો છેલ્લો દિવસ હતો.એટલે  નિવૃત્તિ લેવાનો દિવસ. "આ , લો બેન પાણી, બોલીને પાણી ની પવાલી ધરીને, હીરાબેન સામે ઉભા હતા.એક ક્ષણ, એ પવાલી સામે જોતા ,મને બેન્ક જોઈન કરેલો દિવસ યાદ આવ્યો, જયારે હું લેખિત અને મૌખિક ઇન્ટરવ્યૂ પાસ કરી  appointment  letter માટે બેઠી હતી. મારા નામનું  ઉચ્ચારણ કરતા પટાવાળા ભાઈ   આવ્યા અને   બોલ્યા , તમને કેબીન માં બોલાવ્યા છે।  અંદર મેનેજર સાહેબે મને appointment letter આપ્યુ। અને પટાવાળા ભાઈએ પાણી નો ગ્લાસ સામે ધર્યો। એ દિવસ નો પેહલો  પાણી નો   ગ્લાસ અને  આજનો પાણીનો   ગ્લાસ.  હું sbi  નું  પાણી પીતી હતી. શું યોગાયોગ જુવો ,આ પેહલા અને છેવટના દિવસ ના ગ્લાસે  મારી સામે મારુ બાળપણ  આખુ આંખ  સામે ઉભું  કર્યું।           
          ક્ષણમાં મારી સામે શાલેય  જીવન યાદ આવ્યું। અમે નિશાળમાં રેસીસમાં પાણી પીવામાટે   લાઈન કરી ઉભા રહેતા। આપનો ક્રમ આવે ત્યાંરે જ આગળ આવવાનું,  પછીજ પાણીવાળા બેન દરેકને  પાણી આપતા હતા. એ વખતે હમણાંની જેમ પાણીની બોટલ ,લઇ જવાની રીત વધારે પ્રમાણમાં  પ્રચલિત ન હતી।  10 થી 5 નિશાળનો સમય રહેતો હતો. જેમાં બે નાની રેસીસ અને એક મોટી નાસ્તાની રેસીસ , મારુ ઘરતો   નિશાળની એકદમ  પાસે હતું , એટલું કે દોડતી જઈને બે મિનિટ માં પાણી પીઈ ને પાછી    નિશાળે આવી શકું।  મોટી રિસેસમાં તો હું ઘેર જતી હતી. જયારે મારી દાદી નાસ્તો આપતી।   અને દાદી તો માટલાને ચોખ્ખું કપડું લપેટી  એના  પર પાણી નાંખી કપડું કાયમ ભીનું રાખતી કે જેનાથી પાણી ઠંડુ  થાય ।  ક્યારે ક્યારેક તો પ।ણીમાં ખસ નાખી સુગંધીત  પાણી રાખતી।  મારી બેનપણીઓ  પણ મારા ઘેર પાણી પીવા આવતી હતી।  એવું બધું હોવા છતાં , અમારા  વર્ગમાં  એક જોશી અટકની છોકરી હતી।  નામ તો હવે  યાદ નથી.  એના પપ્પા નિશાળની  પાસે એક બેન્ક  હતી એમાં એ સર્વિસ કરતા હતા, એ છોકરી કાયમ કહેતી કે, હું તો   મારા પપ્પા પાસે બેન્કમાં જઉં છું  . પછી મારા પપ્પા પટ્ટાવાળા   ભાઈને   બોલાવે છે  અને એ ભાઈ  ઠંડુ  પાણી લાવે છે. અને બીજું કહું  અંદર આવી ઠંડક હોય છે।  સાંભળ ,તને મારી સાથે પાણી પીવા મારા પપ્પાના બેન્કે   આવવું  છે?  મેં અને તરતજ ખુશીથી હા પાડી।  તો, એ બોલી,' ઠીક   તો આપણે  જઈશું બેન્કે,  પાણી પીવા," પsss ણ , કરીને એ  રોકાઈ।  મેં પૂછ્યું।,'' શું થયું? એ બોલી," તારે મારુ એક નાનકડુ કરવું પડશે । જયારે મારુ  ગૃહકામ  બાકી હશે તો તારે મને મદદ  કરવી પડશે।" મેં  કહ્યું   ઓ  આટલુજને  ।   મને કાંઈ વાંધો નથી।  આમપણ  આપણે થોડાક  નિશાળ શરુ થતા પહેલા  આવીએ છીએ। તો ત્યારે,.........મેં કહયુ  હા હા એનામાશુ ! કાંઈ જ વાંધો નહિ।  એનું ઘર  પણ નિશાળ થી ધણી દુર હતું ।એટલે આવવા જવામાં  ઘણો  સમય જતો હતો. તો કેટલીક વખતે એનો ગૃહકામ બાકી રહી જાતું। પણ અમારું  નક્કી થયા મુજબ હું એને કાયમ બાકી ગૃહકામ  પૂરું કરવામાં મદદ કરતી હતી. અને નક્કી કર્યાં મુજબ એ મને  રિસેસ માં એના પપ્પાના બૅંન્કમાં પાણી પીવા લઈ જતી।
       અમે એના પપ્પાના બેન્કમાં જતા હતા. બેન્કનાં બારણે ઉભા રહેલા। સિકયુરિટી વાળા ને એ પોતાના પપ્પાનું   નામ કહેતી , અને પછીઅમે એના  પપ્પાના ટેબલ પાસે જતા।  અને પપ્પા અમને જોઈને પટાવાળા ભાઈને બોલાવીને કહેતા ," કે ઈન બચ્ચીઓન્કો પાણી દેના। "પછી પિત્તળના સ્ટેન્ડ માં સ્ટીલ ના ગ્લાસમાં ઠંડુ પાણી આવતું।  શું મજ્જા પડતી થી એ વખતે। આજુબાજુમાં  ટેબલ ખુર્ચીઓ અને કામ કરતા લોકો  . ઠંડા વાતાવરણ માં હજુ ઠંડુ કરવા ફરતા પંખાઓ। ઘણા વખત આવી રીતે પાણી પીવા ગઈ હોઈશ। સમય  વીતી ગયો।  એના  પપ્પાની ટ્રાન્સફર થઈ કે શું પછી યાદ નહિ।  હું પણ એને અમુક સમય પછી ભૂલી ગઈ।          
          પછી મેં પણ મારુ પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું કર્યું।   પછી હાયસ્કૂલ નું અને પછી મહાવિદ્યાલયનું 
શિક્ષણ પૂરું કર્યું પદવીધર  થઈ। આગળ સર્વિસ માટે પ્રયાસ શરુ કર્યો। આગળ apply કરતા એ જ બેન્કમાં સર્વિક મળી।  જયારે બેનપણી સાથે  ગૃહકામ  કરી આપવાના બદલામાં પાણી પીવા જતી હતી , એ વખતે કયારે  વિચાર્યું   હતું કે આગળ એજ બેન્કમાં sbi માં હું 31/32 વર્ષ  પાણી પીવાની છું

panavaril dav bindu

                              पानावरील दव बिंदू

   पानावरचा दव बिंदू
   भासत होता मोती समान
   काय करता येईल तयातून
   विचार आले अनेक मनात .

  भासत होता पा-यासम ,
   भरून  घ्यावा  नळीत तयास,
  अन बनवावे  ताप - मापक ,
  मुलांना देण्या ज्ञान अगाध .
                शिक्षकी , विचार आला मनात .
                     
  बघत होता थेंबाकडे ,
  टकमक लावुनिया डोळे ,
  शमवेल आता तृष्णा माझी ,
  सरसावत तो आला पुढे .,
          कुणीएक , पक्षी  चातक ..

     कुणी सराफ मनी वदला ,
     मन:शांती साठी हाच हवा ,
     स्पर्श तयाचा होई कांतीला
    मोत्याची बनवू करांगुलीला .
                 चंद्रबळा   साठी  , हाच  बरा

     पाहूनी  त्या  दव बिंदूस
     कुणी  भक्त होऊनी  आकृष्ट ,
     मनीं  आला विचार तयास
     मस्तकींच्या मयूर पिसास .
                  शोभिवंत , मम् कान्हयांस .

      जवळ जाऊनी  होते निरखत ,
      शोभेल कीं , अपुल्या अंगठीत?
      का, अडकवून द्यावा  गळसरेत ?
      विचार आला मम हृदयात .            
                           अन हळूच , लाविला हात तयास

      निसटला की  हो  पानावरुनी ,
     निखळावा मोती धाग्यातुनी ,
    गेले विचार क्षणात  विखरूनी ,
     घरंगळले मनाच्या ओंजळींतुनी .
                  पानावरील दव बिंदू
                                                 भासत होता मोती सम.
                                           
                                    
                              
                            
                           
                             

अपेक्षा

                                                            अपेक्षा 

          जन्मास जसा येतो मानव 

          पडे  गळा , अपेक्षांची माळ 

          स्व अपेक्षा पूर्ती साठी,पालक 

          पाल्यावरती ,लादती भार सदाकाळ .

          बाल्य इच्छांना घालूनी  मुरड 

          चढा ओढी पायी ,पालक 

          हिरावूनि घेती , तयांचे बालपण  

          कधी आनंदाने खेळणार बालक

          जरी करिती कर्म अविरत 

          अपेक्षा विरहित  हवे आवश्य

         होता तयांचा , आकांक्षा भंग 

         पदरी पडते , नुसते नैराश्य .......

         समाधानाची मनी , खेचता लकेर 

        अपेक्षा  पूर्तीची नसे गरज

        कामात  न भासे , निरुत्साह 

        जोमाने कर्म होते सहज

        अपेक्षा सुवर्ण पदक प्राप्तीची 

         करतील सारे सदा यशाची

         तणाव न  घेता , तिने साकारावी 

         हीच अपेक्षा असावी , सदिच्छांची ......

         स्वच्छ  भारत व मेक इंडिया 

         आहेत मोदीजींच्या अपेक्षा 

         प्रयत्नांची  करू पराकाष्ठा 

         नागरिकांची हीच खरी परीक्षा.......