लेख. थंड पाण्याचा ग्लास

                                   
                                                                  ** थंड पाण्याचा ग्लास**    

              मार्च महिन्याची ३१ तारीख होती .  उन्हाने  जीव घाबराघुबरा  होत होता . मी बँकेत आले. खुर्ची सरसावून शांत खूर्चीत बसले . एसी च्या  गारव्याने मन संतोषले . जरा हु ssश झाले. आज  नोकरीचा शेवटचा दिवस होता. म्हणजे रिटायरमेंटचा दिवस होता .
      " हं ,पाणी घ्या ताई "म्हणत हिराबाई पाण्याचा ग्लास धरून उभ्या होत्या . क्षणभर मी त्या ग्लासकडे पहातअसता, मला बँकेत रुजू झाल्याचा  पहिला दिवस आठविला . जेव्हा मी  तोंडी ,लेखी सर्व परीक्षा  पार  करून नियुक्तीचे पत्र घेण्यासाठी   बसले होते.
      माझ्या नावाचे  उच्चारण करत चपराशी आला . व म्हणाला," तुम्हाला कॅबीन मध्ये बोलविले आहे".
मी उठून आत गेले.
    आत गेल्यावर  म्यानेजर जर साहेबांनी बसावयास सांगितले
मँनेजर साहेब म्हणाले ," अभिनंदन. हे घ्या तुमचे नियुक्ती पत्र"
  त्यांनी अपॉइंटमेंट लेटर दिले . चपराशाने पाण्याचा ग्लास पुढे केला . त्या पहिल्या ग्लास  पासून ते  हा आजचा ग्लास मी SBI चे नियमित पाणी पीत होते. काय योगायोग पहा ! पहिला व आजचा शेवटच्या दिवशीचा थंड पाण्याचा ग्लास .. या दोन्ही  ग्लासांनी मला  बालपणाच्या आठवणीत ओढून नेले.

          क्षणात  शालेय जीवन डोळ्यासमोर उभे झाले . शाळेत असतांना त्यावेळी आमच्या शाळेत, रीसेस मध्ये पाणी पिण्यास रांगेत उभे राहून, क्रमाने पाणी प्यायला मिळायचे. . पाणी वाल्या ताराबाई प्रत्येकास पाणी प्यायला द्यावयाच्या.  हो......त्यावेळी हल्ली सारखे वॉटर बॉटल घेवून जाणे फार प्रचलित नव्हते .
      सकाळी  ते संध्याकाळी ५ ची शाळा असावयाची . दोन लहान सुट्ट्या व एक मोठी डबा खाण्याची सुट्टी . माझे घर तर शाळेच्या अगदी जवळ होते. इतके जवळ कीं  धावत जाऊन दोन मिनिटात पाणी पिऊन परत वर्गात येवू शकायची . मोठ्या डबा-खाण्याच्या सुट्टीत  तर, मी  घरी जायची,  आजीने पाट मांडलेला  असावयाचा खाऊ खाऊन परत  शाळेत यावयाची .
     खाऊ खाल्ला की आजी म्हणायची," हं , हे घे पाणी पी. आणि आजीने माठाला स्वच्छ ओले  कापड गुंडाळून, त्यावर सतत पाण्याची धार सोडून , ती कापड ओले ठेवावयाची, की जेणे योगे... पाणी माठात थंड राहील . कधी कधी पाण्यात ती वाळा पण टाकावयाची .त्यामुळे मंद सुगंधी पाणी पिण्यास मिळायचे.  माझ्या मैत्रीणी पण रीसेस मध्ये माझ्या  घरी पाणी पिण्यास यावयाच्या .
         असे सर्व असता आमच्या वर्गात एक जोशी नावाची मैत्रीण होती .तिचे वडील शाळेच्या जवळ पास असलेल्या बँकेत सर्वीस ला होते. ती पण त्या दिवशी माझ्या घरी पाणी पिण्यास आली होती . आम्ही मैत्रिणी माझ्या घरून पाणी पिऊन शाळेत परत जात होतो.
  ती सहज म्हणाली," मी आज आले तुझ्या कडे पाणी पिण्यास , पण माहित आहे का?. मी तर नेहमी माझ्या वडिलांकडे जाऊन पाणी पिऊन येते. वडिलांकडे म्हणजे कुठे माहित आहे का ? माझ्या बाबांच्या बँकेत .
 मी माझ्या बाबांकडे जाते .  मग ते चपराशास सांगून ,त्याचे करवी मला पाणी देतात.
  तो थंड पाणी आणून देतो. आणि काय सांगू ?..आत वातावरण वाळ्याच्या ताट्यानी कसे थंड असते. "
असे वर्णन करुन तिने सांगितलं .
 पुढे म्हणाली, " ए,ऐक ना, तुला यावयाचे आहे का ? माझ्या बाबांच्या बँकेत थंड पाणी पिण्यास ?
 मी तिला खुशीने हो ssओ   म्हणत ,मानेने होकार दिला .
  मग  ती ऐटीत ,आणि ठसक्यात म्हणाली ,"जाऊ  या तर, आपण माझ्या बाबांच्या बँकेत पाणी  पिण्यास ."
 मला पण मजा वाटली .
 ती पुढे थांबली, व म्हणाली," पण,...तुला एक काम करावे लागेल . "
 मी सहजतेने विचारले,"काय ग?"
 त्यावर ती म्हणाली, जेव्हा केव्हा माझा गृहपाठ बाकी राहिला असतो ना ,त्या दिवशी तू पूर्ण करून देण्यास मला मदत करायची. थोडे लवकर तर ,आपण शाळेत येतोच की .!  तेव्हा तू थोडा करावयाचा." .
मी लगेच म्हटले ," एवढेच ना ? करीन कीं त्यात काय मोठे ?"
तिचे घर   शाळे पासून बरेच लांब होते. त्यामुळे तिचा गृहपाठ बरेचदा बाकी रहावयाचा . काय करणार खेळण्यात अभ्यास राहू जायचा. शाळेत तर वेळेवर आले पाहिजे. ... पण मग आमचे ठरल्या प्रमाणे मी तिला नेहमी गृहपाठ पूर्ण करण्यात मदत करावयाची . आणि तिच्या बरोबर रीसेस मध्ये तिच्या बाबांच्या बँकेत पाणी पिण्यास जावयाची .
       काय मजा वाटायची  त्यावेळी . तिच्या बाबांच्या बँकेत जावयाचो . बँकेत दारात शिपाई उभा असावयाचा . तेव्हा कुठे माहित होते त्याला वॉचमन म्हणतात. त्याला ती तिच्या बाबांचे नांव सांगावयाची. बरेचदा ती जात असल्याने तो आता तिच्या ओळखीचा वा तो तिला ओळखू लागला होता. आम्ही तिच्या बाबांच्या टेबलापाशी जायचो . आम्हाला पाहून तिचे बाबा चपराशाला बोलवून सांगावयाचे कीं ," ये बच्चीयोंको  पाणी दे ना जरा."
. मग तो पितळी स्टान्ड मधे स्टीलच्या ग्लासात थंड पाणी घेऊन यावयाचा . तो पाणी घेऊन येई स्तोवर मी आजूबाजूलाच्या टेबलखुर्च्या , त्यावर काम करणारे लोक , हे पहात रहायची. पाहून मजा वाटायची सारे कसे खाली मान घालून काम करत असायचे .काही ठिकाणी टेबलाशी , खिडकीशी (तेव्हा त्याला काउंटर म्हणतात) हे पण माहित नव्हते. त्या काउंटरशी रांग असायची. हे सारे पहात, आतील थंड वातावरणाचे सुख अनुभवत उभी रहायची. बँकेची ही मजा अनुभवायला मजा वाटायची.
  असे आमचे त्या वर्षात अधून मधून चालले होते. पुढे  त्या मैत्रिणीच्या वडिलांची बदली झाली असावी आणि मी पण पुढे तिला बालपणात विसरले . मी पण तेव्हा फार तर 4/5 यत्तेत असेन त्यावेळी.
         पुढे मी माझे प्राथमिक शिक्षण , हायस्कूल चे तसेच महाविद्यालयाचे शिक्षणपूर्ण केले. पदवीधर   बी कॉम झाले. नोकरीसाठी अर्ज करत  होते . अर्ज करीत असता योगायोगाने  त्याच बँकेत पुढे नोकरीस लागले . जेव्हा मैत्रीणी   बरोबर थंड पाणी पिण्याच्या आशेने व बँकेच्या कुतुहलाने
 पाणी पिण्यास येत होते. आणि .....त्यासाठी तिचा होमवर्क करुन देत होते.. तेव्हा, कधी तरी वाटले होते का ? कीं  पुढे त्याच SBI  चे  मी ३१/३२ वर्षे पाणी पिणार होते म्हणून .
         मी मनात पाण्याच्या ग्लासाकडे पहात योगायोग वर हसले . आणि हिराबाईंने दिलेला थंड पाण्याचा ग्लास हाती घेतला व संतृप्त मनाने पाणी प्यायले.

  वैशाली वर्तक 

kautukकौतुक

                                                                  कौतुक
                         सर्वांना आवडे सोहळा कौतुकाचा,
                         लहानास काय मोठ्यांना पण
                         वाटे हवा-हवासा .
                         पडता  पहिले पाऊल बालकाचे
                         असंख्य छायाचित्रे
                         घेतली जातसे.
                        अन  बोलता बोल बोबडे
                        ध्वनी अंकित होतात बोल तयाचे.
                        कौतुक करून घेणे कोणास न आवडे
                        अहो ! एवढेच काय  ,
                        देवास पण हवीच कीं हो
                       स्तुती स्तवने.
                       वाढ -दिवस असो
                       वा मंगल-कार्ये,
                       ती तर असती कौतुकाचे सोहळे
                       सध्याचे युग तर, निव्वळ कौतुकाचे,
                       पदो-पदी कौतुकच कौतुक नाचे
                      कौतुक-कौतुक पण, किती करावे?
                      स्व:ताच्या व्यक्तीचे  प्रेम पण
                      कौतुकाने  फेस बुक वर दाखवायचे.
                      अन किती लाईकस मिळाले ते पहायचे.
                      व्हॉंट- अप काय,
                      फेस बुक काय,
                      मनांत इच्छा असो वा नसो
                     लाईकस कौतुकाचा मिळणारच  देणारच तयास.
                     करता खाद्य पदार्थ नवा घरात
                     पहिले प्रसारित होतो व्हॉंट- अप वर खास
                     नैवेद्या सारखा चित्रित करून
                    मगच मिळतो
                    चवीस इतरांस
                    सोशिअल मिडीयाने
                    स्थान दिले कौतुकाला
                    कौतुक सोहळा अतीच फोफावला.
                    
                      
                     

मान

                                     मान
वदनास  वाटे  माझ्यानेच,
मोजमाप  होते सौंदर्याचे.
पण नको करुस , गर्व वदना,
तव रूप  दावविण्यास  ,
आस्तिव हवे माझेच, ताठ मानेचे.
असती माझ्या नाना त-हा ,
कधी उंच सुरई  समान, 
तर कधी बाकदार ,
जशी शोभे राजहंसास 
हो, करिते मी  चाळे लाडिक ,
अन करिते, घायाळ जनास
देता हलकेच लाडिक झटका ,
होतात फिदा  आशिक क्षणात .
विचारांशी होता सहमत ,
मीच दाविते होकार निदर्शन
नकार दर्शविण्या-सुध्दा
करिते मी नन्हाचे प्रदर्शन .
मिळता  गौरव अथवा यश ,
मीच असते मला  उंचावून ,
पण, जरा पडता पाऊल चुकीचे ,,
मजला मीच, तुकविते लाजून .
जवाहिर तांना पण   माझाच  छंद ,
मम छायाचित्रे घेतात टिपून              
शोभा तयांच्या , आभूषणांची
करण्यास मीच असते तत्पर.
ठेविता  मान  इतरांचा , मान मिळे  स्वतःला ,
हाच गुरु मंत्र ठेवून घ्याना
आदराने द्यावा मान थोरांना. 
अन हेच रहस्य जीवनाचे,
ठेविते मी  सदा माझ्या  मनात

स्वार्थ / ......अष्टाक्षरी स्वार्थ

                                       
                                                               
                                                                      स्वार्थ
                                        म्हणती जरी,मनी स्वार्थ  नसावा
                                        क्षणा क्षणा ला  नजरेस यावा
                                        वससी स्वार्थ सर्व कर्मातुनी
                                        स्वार्थ विरहीत कर्मची न घडी
                                                                म्हणती जरी मनी स्वार्थ  नसावा
                                       देवावरती ठेवती श्रद्धा
                                       श्र द्धेमागे स्वार्थ कर्मपुर्तीचा
                                       मदतीसाठी हात लांबविता
                                       स्वार्थ दडलेला सन्मानाचा, प्रतिष्ठ्तेचा
                                                                  म्हणती जरी मनी स्वार्थ नसावा
                                       निवांतपणा अनुभविता  सुद्धा
                                       स्वार्थ असे मन:शांतीचा
                                       माये पोटी नातीगोती सारी
                                       स्वार्थ तयात उद्याची आधार काठी
                                                                  म्हणती जरी स्वार्थ मनी नसावा
                                      घडविता बालक ज्ञानी -संस्कारी
                                      मोठे-पणाची  झालर जोडलेली
                                      ज्ञान संपदा, संपादन   करिता
                                      स्वार्थ असे  कर्तृत्व  बलाचा
                                                                 म्हणती जरी मनी स्वार्थ नसावा
                                      जग हे असे  बाजार स्वार्थाचे
                                      पदोपदी स्वार्थ भरलासे
                                      पण दुज- हितात स्वार्थ नसावा
                                     निस्वार्थी पण तिथे असावा
                                                       म्हणती जरी मनी स्वार्थ नसावा

प्रेमाची अक्षरे समुह 

राज्य स्तरीय स्पर्धा

महा अंतीम फेरी  1

अष्टाक्षरी काव्य

विषय......... स्वार्थ 

स्वार्थ

                                    

    स्वार्थ  नसावा कधीच

    स्वार्था विणा  नसे कर्म 

    क्षणा क्षणाला तो दिसे

    हेच कर्माचे ते मर्म            

                                      

              श्रध्दा असे देवावर

              स्वार्थ  तो ईच्छापूर्तीचा

              देती हात मदतीचा

              स्वार्थ , मान सन्मानाचा

   निवांतात सुध्दा वसे

   ईच्छा ती मनःशांतीची

   मायेपोटी नाती गोती

  काठी हवी आधाराची

              

               घडविता मुला ज्ञानी

               स्वार्थ रूळे कर्तव्याचा

               ज्ञान मिळवी मुले ती

               स्वार्थ  कर्तृत्व  बलाचा

   पदोपदी भरलेला

   दुजा हिता तो नसावा

   जरी बाजार  स्वार्थाचा

    तेथे  निःस्वार्थ असावा

 ......वैशाली वर्तक  5/11/2019

sahitya साहित्य / साहित्याची गोडी/साहित्याचे वारकरी साहित्य सेवक

                                                                  साहित्य
                                    साहित्याच्या  विविध  त-हा
                                    साज चढविती  त्या भाषेला
                                    भाव अंतरीचे मना - मनातले
                                    सहज  उमटती लिखाणा ' ते

                                    साहित्याच्या  दोन धारा
                                    गद्य अन पद्य अमाप पसारा
                                    नाटक ,कादंबरी ,लघुकथा
                                    कविता, वा  विनोदी वात्रटिका

                                    तयात भर करिती व्यंगचित्रे
                                   साहित्याचे च दर्शन  घडते .
                                   कोणी  रचिती काव्यखंडे
                                   तर रेखाटती आत्म चरित्रे

                                    विविध वाङमय येती  सामोरे
                                  योजित करिता साहित्य संमेलने 
                                  मासिक , पाक्षिक , दैनंदिने
                                 असती   सर्वची  ज्ञाना-र्जने.
ं
                                  प्राकृत भाषेतील मायबोली
                                  सुधा-रसापरि अभंग वाणी  
                                  ओतप्रत भक्ति -रसांची
                                   सदा विराजमान  ओठावरती .

                                   दास रामाचे मनाचे श्लोक
                                   सोप्या भाषेत गीतेचाच  बोध 
                                    संस्काराची होतसे पूर्तता
                                    साहित्याला लाभे समृघ्दता .

                                    छंद , वृत्त , कोट्या ,समास
                                    शृंगाराचा चढवी  साज
                                    वीर , करूणा , भय अन हास्य
                                    असते सुंदर ललित वाङमय  

                                    असे   नवरसांचे  संपन्न  साहित्य
                                    भाषेला करिते सदा समृध्द
                                    साहित्याच्या असती विविध त-हा
                                    साज चढविती त्या भाषेला  
                                                  वैशाली वर्तक

 साहित्याची  गोडी

वाचन आवड   । 

करीते मनन     । 

देतसे स्फुरण   । 

विचारास ।।           1

असता मनात   । 

वाचनाची गोडी   । 

लिखाणास जोडी  । 

मिळतसे ।।              2

ओढ साहित्याची । 

मनी संकल्पना । 

मिळते  कल्पना । 

लिखाणास ।।        3

किती पहा त-हा  । 

मोठाच पसारा । 

गद्य पद्य धारा । 

साहित्याच्या ।।      4

मराठी साहित्य । 

आहेच सखोल  । 

जाणा त्याचे मोल । 

वाचुनिया ।।          5

संताचे वाङमय । 

देते मना शांती । 

नुरतेच भ्रांती । 

जीवनाची ।।        6

विनोदी रहस्य । 

मार्मिक सात्विक । 

प्रतिभा प्रतिक । 

प्रकार ते ।।             7

म्हणूनच ऐका । 

साहित्याची  गोडी। 

मना मना जोडी । 

सांगे वैशू  ।।    8

वैशाली वर्तक

                                 साहित्याचे वारकरी

साहित्याची करु सेवा

करु नित्याने चिंतन

होउनिया वारकरी

सदा करावे लेखन

आहे  मराठी  साहित्य  

करु तयाचे जतन

वृध्दी करण्या हवेच

सदा करावे वाचन

किती त-हा साहित्याच्या

गद्य पद्य अन् काव्य खंड

सदा वाढविण्या शान

करु वाचन अखंड

कथा कादंबरी  नाट्य

वाङमयात संतवाणी

दिसे संमेलनात ते

जणु गंगेचे च पाणी

करी साहित्यिक सदा

होऊनिया नवोदित

होते भर लिखाणात

मन होते आनंदित

वैशाली वर्तक

                           

                                 साहित्य सेवक

सावली प्रकाशन समूह

विषय -- साहित्य  सेवक

           *सेवा शारदेची*

आहोत आपण । साहित्य  सेवक । 

काम ते पावक  ।  लिखाणाचे  ।।           1

नित्य नेमे करु  । शारदेची सेवा । 

मानू तोच मेवा । आनंदाने  ।।                 2

वाचना करिता ।  वाढे ज्ञान गंगा । 

मन राही चंगा  ।  सदासाठी ।।                 3

वाढवू लिखाण ।  करुया चिंतन । 

विचार मंथन    ।  नित्यनेमे ।।                    4

विविध प्रकार    ।  असे साहित्याचे । 

जाणू वाङमयाचे । मनोभावे  ।।                     5

नाट्य कथा काव्य ।  असती प्रकार । 

करती विचार  ।   सेवक तो  ।।                     6

साहित्य  मेळावा । दावी प्रदर्शन । 

साहित्य  दर्शन  । साहित्याचे ।।                       7

खरा तो सेवक  । नेमाने लिखाण । 

देउनिया मान ।  शारदेला ।।                             8

वैशाली वर्तक

 ।

लेख. आयुष्यात एकदा तरी

                                          आयुष्यात  एकदा तरी

       चित्रहार वर  गाणे चालू होते "जीवनमे एक बार आना  सिंगापोर "गाणे पाहता पाहता मी विचारात  गुंग झाले. खरच,  प्रत्येकाच्या  मनात जीवनात 'एकदा तरी" अशी  इच्छा ,कल्पना ,विचार येतोच  व असतोच नाही का? की  एकदा तरी असे करावे ,अथवा असे घडावे ,  असे व्हावे ,असे वाटत असते 

       मी पण  असेच एकदा पावसाळ्याचे दिवस होते . मस्त  रिमझिम पावसाच्या सरी  येत होत्या . आम्ही  मैत्रिणी ऑफिसात ,  रीसेस  मध्ये हातात चहाचा कप व जोडीला डाळ वड्याचा  आस्वाद घेत होतो .तेव्हा आमच्यातील एक मैत्रीण  पावसा कडे पहात म्हणाली , असा रिमझिम पाऊस पडत असताना " चहा / कॉफीचा  हातात कप, पुस्तक, व बाजूला  गरमा गरम भज्यांची डिश , तसेच मधुर  संगीत,असावे .
  तिला मधेच थांबवत ,ते सर्व ठीक आहे ग. पण खर सांगू मला तर जीवनात एकदा तरी, असा पाऊस पडताना  मस्त एक सिगरेट चा झुरका मारण्याची इच्छा आहे. मस्त धुराची वलय काढायची व  हवेत विरत जाणारी ती वलये  बघण्याची मजा लुटायची आहे.[ अर्थात ती मैत्रीण ख्रिश्चन आहे ]  तिची ती इच्छा पुरी झाली का नाही माहित नाही . पण सांगावयाचे काय की  कशा-कशा  प्रकारच्या  इच्छा माणसाच्या मनात असतात. असो. 
           बालपणात बाल मना  प्रमाणे तर तारुण्यात त्या  काळा  प्रमाणे इच्छा होत असतात  . सिने सृष्टीत बर्फात खेळणारे हिरो व हिरोइन  पाहून खरच एकदा तरी बर्फाळ प्रदेशात जावयास हवे . पूर्वी सिनेसृष्टी काश्मीर श्रीनगर ,सिमला कुलू पर्यंत सीमित असावयाची , पण आता सिनेसृष्टी समृद्ध झाली म्हणा वा राहणीमान सुधारले म्हणा,  आता  युरोप, इजिप्त जपान  वगैरे परदेशा  मधून शुटींग होत असल्याने तेथील सुंदरता दृष्टीस पडते. व त्यामुळे तेथील पण  सुंदरता निहाळावी, पर्यटनास जाऊन, एकदा तरी तेथील  निसर्ग पहावा.  तेथील आधुनिकता पहावी अशी   इच्छा साहजिक  होते. आणि आता तर टूर कंपनीतून परदेश  टूर  करणे अगदी सुलभ व सोयीचे झाले आहे. तशा मी खूपच परदेश टूर केल्या आहेत . अगदी युरोप , इजिप्त,चीन , जपान पासून अमेरिका, कॅनेडा,सिंगापोर पालथे घातले आहे .सध्या तर सिंगापोर, मलाच काय प्रत्येकास  शनि- सिंगणापूर इतके सामान्य झाले आहे.  पण आयुष्यात एकदा तरी "अंदमान"  ला जावयाचेच  ही  मनापासून ची इच्छा होती व ती केल्यावर सर्व परदेश च्या ट्रीप  समोर अंदमानच्या ट्रीप चे पारडे नक्कीच वरचे  ठरले  .
         अंदमानच्या celluer jail  मध्ये प्रवेश केला.  तेव्हा  धन्य ते लोक ! की ज्यांनी  स्वातंत्र्य प्राप्ती साठी किती यातना सहन केल्या. तेथे जाऊन त्यांच्या  स्मृती जागृत  झाल्या . जेल मध्ये प्रवेश करताच डाव्या हाताला असलेले जुने झाड, जे अजून जतन केले  आहे . त्या झाडा खालूनच सर्व सत्याग्रही आत यावयाचे. sound & light show मध्ये ते झाड सांगतंय, बोलताय असे दाखविले आहे  कीं   माझ्याच फांद्यान खालून सर्व कैदी आत यावयाचे . मी या सर्व सत्याग्रहींच्या यातना वेदना  पहिल्या आहेत.  मी त्याच्या भूतकाळाचा साक्षीदार आहे . तो show पाहून अंगावर रोमांच उभे राहतात . जेल  ची रचना पण अशी की एका ची पाठ दुसऱ्यांचे  तोंड की कोणी एकमेकांना पाहू शकत नव्हते . सावकारांचे भाऊ त्याच जेल मध्ये असून शेवट पर्यंत भेटू  वा  पाहू शकले नाहीत . सावरकरांची   खोली शेवटची आहे .  तिला तर खास २-२लोखंडी  जाळ्या व दोन्ही जाळ्यांना भक्कम कुलुपे होती . जेल च्या मध्यभागी  फाशीची  देण्यात येत असे की  सर्व कैद्यांना दिसावे की  आपले पण असेच हाल होणार आहेत . किती  क्रूरपणाची वागणूक होती .मी  सावरकरांच्या खोलीत प्रवेश केला . त्यांच्या देशप्रेमाच्या भावनेने मन भरून आले. आदराने भक्तीने त्यांच्या तेथे लावलेल्या तसबीर ला पुन्हा पुन्हा वंदन केले . त्या खोली तील जमीन, भिंती सर्वाना आदराने वंदन केले, कारण याच खोलीत ते महान पुरुष राहिले  होते. त्यांनी भिंतीवर लिहिलेले काव्य आता नाही, व्हाईट  वॉश करून टाकले आहे.  त्यामुळे ते  पहावयास मिळाले नाही याची मनाला फार-फार  खंत वाटली .सावरकरांच्या खोलीत सर्वत्र आदराचा हात फिरवून मानसिक शांती मिळविली    जेल चा प्रत्येक काना कोपरा पाहिला . सत्याग्रही कडून तेल काढून घ्यावयाचे ती तेलाची घाणी ,अमुक इतके तेल रोज काढावेच लागे ती जागा , तसेच त्यांना खावयास देण्यात येणारी लोखंडी भांडी पाहून मन भरून आले.  काय काय यातना सहन करावयास लागल्या असती याची कल्पना करून प्रत्येकाने अपोआपच त्यांना शतशा वंदन केले गेले  व  प्रत्येक जण आदराने नतमस्तक झाला .  मी अंदमानची ट्रीप झाल्याने  मनात इच्छापूर्तीचे  समाधान अनुभविले . अशा रीतीने माझी जीवनातील मनात घोळत होती  ती इच्छा  पूर्ण झाली.
         तशीच अजून एक इच्छा आहे .काय आहेन , की आयुष्य आहे तोवर इच्छा संपत नाही . आता इच्छा आहे ती स्वरसाम्राज्ञी लता बाईंना   यांना भेटण्याची . पहाते तो योग कधी येतो  .

          पण कम नशिबी मी . ती इच्छा  माझी  पूर्ण नाही  झाली.   माझ्या   मिस्माटरांकडे

 तिच्या  फोटोवर  तिने स्वाक्षरी  दिलेला   फोटो आहे .मी मनी  खूप आशा धरुन होती

पण ती इच्छा जीवनी अधुरीच  राहिली.

वैशाली वर्तक

अहमदाबाद         

लेख संकेत

                                                                संकेत
                महाभारतात जरासंघ बरोबर भीमाचे मल्ल युद्ध् आरंभिले  असता , श्री कृष्णाने , भीमाचा विजय  घडविण्यासाठी  दोन काडया  परस्पर विरुद्ध  दिशेला टाकून संकेताने दर्शविले की  , हे असे कर, तरच तुझा विजय शक्य आहे . नाहीतर जरासंघाच्या समोर भीमाचा विजय शक्य नव्हता . जरासंघाची  बलाढ्यता लक्षात घेऊनच, श्री कृष्णाने चालाखीने भिमास संकेत दिला होता . इतकेच काय ! दुर्योधना बरोबर गदा-युद्धात पण  स्वत:च्या जांघेवर थाप मारून भिमास दुर्योधनाची नाजूक जागा  दर्शविली . व भीमाचा विजय घडवून आणविला . तेव्हा संकेत हे महाभारता  पासून चालत आले आहेत . खाणा खुणा  करून, संकेताने भावना पोहचविणे , संदेश देणे , चालत आले आहे .शब्दाचा उच्चार न करता खुणेने वा  , इशा-याने विचार मांडणे , व आपले बोल दुस-यास पोहचविण्याचे माध्यम म्हणजे संकेत होय .
             प्रणयात तर काय संकेताचेच काम चालते . नुसत्या डोळ्यांच्या इशाराने प्रेमी प्रेमिकांचे शब्दांचे देवाणघेवाण होते. म्हणूनच  तर कवी त्यांच्या कल्पनेतून म्हणतात  ना ,'' शब्दावाचून कळले सारे शब्दांच्या  पली कडले .'' ते काय  उगीचच  नव्हे. आणि डोळे हे तर संकेताचा मोठा अथवा मुख्य धागा आहे. नुसत्या  डोळ्यांच्या इशाराने , तिरपे कटाक्षाने ,नजरेच्या खेळातून  आवाज वा शब्द  न उच्चारता संकेत खूप सारे बोलून जातात . त्यांनी एकमेकांच्या डोळ्यात डोकावून पाहिले . तिच्या डोळ्यातून तिची आर्त भावना कळली वगैरे . तेव्हा  संकेतात  डोळे  फार मोठे काम करतात. म्हणूनच तर कवींच्या   पण '' डोळे हे जुलमी गडे रोकून मज पाहू नका , वा नको विसरू संकेत मिलनाचा , वा  तिरपा कटाक्ष  भोळा आम्ही  इथे दिवाणे वगैरे काव्यातून संकेताचे महत्व काय ते  कळते .
          बालपणात पण आई अथवा  माता मुल रडले की  त्यास भूक लागली असेल असे समजते . म्हणजे जेव्हा   शब्द नसतात तेव्हा हे संकेत संभाषणाचे  काम करतात . लहान मुले पण खेळतांना खुणा करून इशाराने , व हातवारे करून भावना पोहचवितात . पत्ते खेळतांना कुठले पान  बदाम वा किलवर खुणे ने दर्शवितात .  तसेच खेळतांना मी तुझ्याशी बोलत नाही आहे, हे   न शब्द उच्चारता करांगुलीच्या   इशाराने दाखवितात इतकेच  काय ! मुले आई बाबांच्या डोळ्याच्या इशाराने धाकात रहातात . तो पण संकेताचाच प्रकार आहे.
     तसेच डम शो  मध्ये तर सबंध गाण्याची ओळ वा  सिनेमाचे नाव ,  काही खाणा  खुणांनी शब्द न बोलता इतके च नाहीतर ओठांची पण हालचाल न करता, हातवारे करून संकेतातून ओळखण्यात  येते.  आदेश भावजी " होम मिनिस्टर " मध्ये नेहमी संकेत  खेळाची   स्पर्धा घेत असतात.
       मूक बहिरे लोकांच्यात  तर ह्या संकेतांचाच खेळ असतो . अंध जनांची जशी  स्पर्शाची ब्रेल लिपी, तशी मूकबहिरे लोकांची संकेताची , इशाराची सांकेतिक भाषा असते, ज्यातून शब्दांची देवाण -घेवाण  होते . टेलिव्हिजन वर आपण पहातो शब्द न उच्चारता , जगातील सर्व घडामोडी नुसत्या संकेतांनी  दाखवून बातम्या मूक  बहि-यांना समजतात . व जगाच्या संपर्कात राहून जगाशी  जोडलेले  राहू  शकतात .
      तसेच प्राण्यात , पशु पक्ष्यात पण संकेत असतात. मोर का उगाच लांढोरा समोर आपला पिसारा फुलवून नाचतो .  व आकर्षित करतो . तर कबुतर शरीर फुलवून त्याचे प्रणयाचे  संकेत  समोरच्यास देते. तसेच ह्या  प्राणी पक्ष्यानच्या  हालचालीतून आपणास हवामानात काय बदल घडणार ह्याचे संकेत मिळतात . जसे आकाशातील काळे ढग पाहून मोराचे नाचणे पाहून आता पाऊस येणार याचा संकेत मिळतो . तसेच मालकाशी  सतत इमानदार असणारा कुत्रा, घराच्या सुरक्षितेत बाधा येत असेल अथवा कोणी अपरिचित माणूस वा व्यक्ति घराशी आली तर भुंकून  इशाराने व  त्याच्या भुंकण्याच्या संकेताने मूक जनावर असून पण भावना  मालकास पोहचविते.
        जेव्हा भाषा नव्हती तेव्हा सांकेतिक चिन्हांनी वा चित्र लिपीतून  काम होत असे. अजून पण बाई चे चित्र लावून महिला  कक्ष दर्शविले जातेच ना . इतकेच काय रहदारीत सुरक्षिता नीट  ठेवण्यात सांकेतिक चिन्हे उपयुक्त ठरतात. जसे शाळा जवळ असेल तर दप्तर घेतलेला मुलगा/ मुलगी दाखवून  वा रेल्वे क्रोसिंग  पुढे आहे चित्राने दाखवितात. तसेच येथे वहाने वळविणे चुकीचे आहे अथवा रस्त्यावर पांढरे पट्टे काढून , येथून रस्ता ओलांडावा .वगैरे सांकेतिक चिन्हाच्या उपयोगाने रहदारीची खबरदारी ठेवली जाते . महा मार्गावर तर काटे /चमच्याचे चित्र दर्शवून  उपहारगृह जवळ पास  आहे .तसेच  पार्सल मध्ये  कुठली बाजू वर असावी हे पण उभे वर दर्शविणारे बाण काढून तसेच  इतर चिन्हे दाखून माल सामानाची सुरक्षिता ठेवण्यात ,  खबरदारी घेण्यात सांकेतिक चिन्हे उपयोगी पडतात .
   आता , मोबाईल  युगात तर रोज अहोरात्र दुखी, हसरा, आनंदी,वगैरे  चेहेरे व इतर बरीच  संकेतिक चिन्हे काम करत असतात . व संभाषण साध्य होत असते थोडक्यात संकेत हे  विचारांचे  देवाण घेवाण करण्याचे महत्वाचे माध्यम  आहे.